Türkiye’nin idari tarihinde dikkat çeken değişimler yeniden gündemde. Prof. Dr. Ekrem Buğra Ekinci’nin değerlendirmeleri, ilden ilçeye düşürülen ve yıllar sonra yeniden il yapılan şehirlerin çarpıcı hikâyelerini ortaya koyuyor. Ancak bu dönüşümler arasında en dikkat çeken örneklerden biri Hatay ve İskenderun oldu.
Ekinci, Türkiye gazetesindeki yazısında Türkiye'nin idari taksimat tarihine ışık tutarak ezber bozan bir gerçeği kaleme aldı.
Günümüzde pek çok ilçe "il olma" hayali kurarken, Ekinci eski dönemlerde ilçelerin (kazaların) vilayet olmaktan neden "ödünün patladığını" çarpıcı örneklerle anlattı.
Halkın pahalılıktan, eşrafın ise nüfuz kaybından korktuğu o yılları mercek altına alan Ekinci, "Attan inip eşeğe binmek mi?" sorusuyla il ve ilçe değişimlerinin toplumsal yansımalarını değerlendirdi. Yazıda yer verilen illerden biri de Hatay oldu.
Hatay Nasıl İl Oldu?
Bugünkü Hatay, tarih boyunca farklı idari statülerle anıldı. Antakya ve İskenderun, Osmanlı döneminde sancak statüsündeydi. I. Dünya Savaşı sonrası süreçte bölge, Suriye mandası sınırları içinde kaldı.
Ancak 1939 yılında kritik bir dönüm noktası yaşandı. Yapılan siyasi ve diplomatik girişimlerin ardından Hatay, Türkiye’ye ilhak edildi ve “Hatay” adıyla Türkiye’nin bir ili oldu. Bu süreçte İskenderun, il statüsü yerine ilçe konumuna getirildi.
“Antakya ve İskenderun, Suriye’ye bağlı birer sancak iken, 1939’da Hatay adıyla Türkiye’ye ilhak olundu. İskenderun kazaya dönüştürüldü.”
Bu karar, dönemin siyasi dengeleri ve diplomatik şartları çerçevesinde alındı.
İskenderun Neden İl Olamadı?
İskenderun, limanı ve ticari potansiyeliyle bölgenin en güçlü merkezlerinden biri olmasına rağmen, Hatay’ın il yapılmasıyla birlikte ilçe statüsünde kaldı.
Prof. Dr. Ekinci’ye göre geçmişte vilayet olma kriterleri; güvenlik, merkeze uzaklık, nüfus ve ekonomik yeterlilik gibi unsurlara dayanıyordu. Ancak zamanla bu kriterlerin yerini siyasi ve popülist yaklaşımlar aldı.
İskenderun örneği, “büyük ama merkeze yakın” ilçelerin neden il yapılmadığı sorusunu da yeniden gündeme taşıdı.
İlden İlçeye Düşen Şehirler
Cumhuriyet’in ilk yıllarında tasarruf ve idari düzenleme gerekçesiyle 20 vilayet kazaya dönüştürüldü. Aralarında Aksaray, Ardahan, Artvin, Bitlis ve Kırşehir gibi bugün yeniden il statüsüne kavuşmuş şehirler de yer aldı.
Bazıları yıllar sonra tekrar il yapılırken, bazıları ise kalıcı olarak ilçe statüsünde kaldı.
İl Olma Tartışmaları Sürüyor
Bugün Türkiye’de pek çok ilçe “il olmak istiyoruz” kampanyaları yürütüyor. Geçmişte vilayet olmaktan çekinen kazaların, bugün il statüsünü ekonomik ve siyasi avantaj olarak görmesi dikkat çekiyor.
Hatay örneği ise Türkiye’nin idari yapısında kararların sadece nüfus ve ekonomiyle değil, aynı zamanda jeopolitik ve diplomatik dengelerle de şekillendiğini gösteriyor.
