Özel Haber:
6 Şubat depremlerinde ağır yıkım yaşayan Hatay’da yeniden inşa sürerken, en çok sorulan soru şu: “Ölü Deniz Fay Zonu (ÖDFZ) yeniden büyük bir deprem üretirse Hatay ne kadar etkilenir; nereler daha güvenli sayılır?”
Bu özel dosyada; AFAD’ın deprem tehlike yaklaşımı, MTA’nın diri fay verileri, Kandilli raporları ve Hatay özelinde yayımlanmış bilimsel/mesleki değerlendirmeler üzerinden “bölgelere göre daha düşük riskli” alanların ortak kesişimini derledik.
Ölü Deniz Fayı Hatay’ı Etkiler Mi?
Hatay, Doğu Anadolu Fay Zonu ile Ölü Deniz Fay Zonu etkilerinin kesiştiği karmaşık bir tektonik alanda yer alıyor. Mesleki raporlarda ÖDFZ’nin Amik Ovası’nda birleşen kolları, Antakya–Samandağ–Yayladağı doğrultusunda uzanan hatlar ve Antakya çevresindeki diri faylar deprem kaynağı olarak vurgulanıyor.
2024’te sahada yürütülen çalışmalarda da 6 Şubat depremlerinin ÖDFZ üzerindeki etkilerinin bilim insanları tarafından incelendiği kamuoyuna yansıdı. Bu, “bölge bitti” değil; tam tersine fay-zemin-bina üçlüsünün birlikte değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor.
Riskin Ana Belirleyicileri: Fay + Zemin
Hatay’da yıkımı büyüten başlıklardan biri, alüvyon/zayıf zeminlerin sarsıntıyı büyütmesi. Antakya için yapılan değerlendirmelerde diri fayların kentin içinden/yakınından geçtiği; Asi Nehri alüvyonları ile kaya birimler arasındaki sınırların risk ürettiği; ayrıca il genelinde çok sayıda yerleşimin diri faylara yakın/üzerinde olduğu belirtiliyor.
Kandilli’nin 2023 ön değerlendirmelerinde de Hatay çevresi için tehlikenin yüksekliğine işaret eden ivme (PGA) aralıkları yer alıyor; bu da “bölgesel tehlike yüksek” gerçeğini güçlendiriyor.
Hatay’ın “Güvenli” Alan Profili
Aşağıdaki başlıklar, farklı kaynakların ortaklaştığı genel ilkeyi özetliyor:
1) Kaya zeminli yükseltiler (avantajlı)
-
Dağlık/kaya birimli sırtlar, genellikle alüvyon ovalara göre daha az zemin büyütmesi üretir.
-
Hatay özelinde raporlar, ova–dağlık alan sınırlarının faylarla temsil edildiğini ve alüvyon dolgunun risk artırabildiğini vurgular.
2) Geniş alüvyon ovalar ve dere/nehir dolguları (dezavantajlı)
-
Amik Ovası, Asi Nehri çevresi, kıyıdaki genç alüvyon/dolgu karakterli alanlar; sarsıntı büyütmesi, oturma ve bazı koşullarda sıvılaşma açısından daha dikkat ister (parsel bazında etüt şart).
3) Dik yamaçlar (ayrı bir risk)
-
Kaya zemine yakınlık avantaj gibi görünse de heyelan/kaya düşmesi riski olan yamaçlarda yer seçimi ayrıca kritik.
İlçe ilçe: Görece Avantajlı Zonlar
Zemin tipi + topoğrafya mantığıyla “görece daha avantajlı olabilecek” alan tipleri şu şekilde:
Antakya – Defne
-
Avantajlı olabilecekler: Habib-i Neccar ve çevresindeki kaya birimli yamaç/sırtlara yakın, mühendislik etüdü yapılmış alanlar (heyelan riski ayrıca kontrol edilmeli).
-
Daha çok dikkat gerektirenler: Ova tabanı, Asi Nehri alüvyonları ve fay sakınım bandına yakın zonlar. Antakya’da diri fayların kent içinde/yanında izlendiği özellikle vurgulanıyor.
Samandağ
-
Daha çok dikkat gerektirenler: Kıyı düzlüğü, genç alüvyon/deltaik birimler ve yer yer zayıf zemin olasılığı (tsunami/deniz kaynaklı tehlikeler de kıyıda ayrıca değerlendirilir).
-
Görece Avantajlı Olabilecekler: İç kesimlerde daha yüksek kotlu, kaya birime yaklaşan alanlar (yerel etüt şart).
Kırıkhan – Hassa Hattı
-
Raporlarda bu aksın diri faylarla ilişkisine dikkat çekiliyor; bu nedenle fay sakınım bandından kaçınma ve zemin etüdü kritik.
-
Görece Avantajlı Olabilecekler: Ova tabanından ziyade yükselti/kaya birime yakın kesimler (net karar parsel etüdüyle).
İskenderun – Dörtyol – Payas – Erzin Çizgisi
-
Görece Avantajlı Olabilecekler: Amanos (Nur) Dağları’na yakın yükselti/sırt karakterli, dolgu olmayan alanlar (yamaç tehlikeleri kontrol edilerek).
-
Daha Çok Dikkat Gerektirenler: Kıyı şeridine yakın alüvyon/dolgu alanlar ve liman/geri saha dolguları (zemin büyütmesi/oturma açısından). Hatay’ta çok sayıda yerleşimin diri faylara yakın olduğu belirtiliyor.
Belen
-
Topoğrafya gereği kaya birime yakın/yüksek kot olasılığı daha güçlü; bu, zemin büyütmesi açısından avantaj sağlayabilir.
-
Ancak heyelan ve şev stabilitesi burada daha belirleyici olabilir (mutlaka mühendislik raporu).
Yayladağı – Altınözü – Reyhanlı – Kumlu (genel ilke)
-
Ova tabanı/alüvyon yoğunlaştıkça dikkat artar; yükselti/kaya birim arttıkça avantaj artabilir.
-
Kesin tablo, ilçelerin yayıldığı jeolojik birimlere göre değişir; “adres bazında” bakmadan hüküm kurulmaz.
Vatandaş “adresini” nasıl kontrol etmeli?
-
AFAD Deprem Tehlike Haritası üzerinden yaşadığınız yerin tehlike parametrelerini görüntüleyin.
-
MTA diri fay verileri ile “faya yakınlık/sakınım bandı” riskini kontrol edin (resmi/yer seçimi için: kurumların plan notları + etüt raporu esastır).
-
Belediyelerin/kurumların hazırladığı mikrobölgeleme ve jeolojik-jeoteknik etütleri isteyin: “zemin sınıfı, sıvılaşma, heyelan, taşıma gücü” gibi başlıklara bakın.
-
Yeni/yenilenen yapılarda Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği ve denetim zinciri (zemin etüdü–proje–uygulama–denetim) kırılmamalı.
