Deprem riski taşıyan iller arasında yer alan Hatay dahil olmak üzere fay hattı üzerinde yer alan şehirlerde yaşayan vatandaşların depremle ilgili kavramlara daha kolay ulaşması amacıyla bir sözlük hazırlandı. Gazi Üniversitesi Afet Yönetimi ve Deprem Mühendisliği Uygulama ve Araştırma Merkezi’nden uzmanlar, deprem gibi yaşamsal bir konuda halkın teknik terimlere yabancı kalmaması gerektiğini vurguladı. Hazırlanan sözlükte hem bilimsel doğruluk hem de halkın anlayabileceği sadelik esas alındı.
Deprem, Tehlike ve Risk Arasındaki Fark Açıklandı
Sözlükte yer alan tanımlamalara göre, deprem, fay hatları üzerindeki ani kırılmalar sonucu meydana gelen sarsıntılar olarak tanımlanıyor. 7,5 büyüklüğünün üzerindeki depremler, büyük deprem olarak nitelendirilirken, deprem tehlikesi, sarsıntı, tsunami ve yer kayması gibi fiziksel etkileri ifade ediyor. Deprem riski ise bu tehlikelerin yol açabileceği can kaybı, yaralanma ve bina hasarlarını kapsıyor.
Hazırlanan sözlüğe göre deprem süreci öncü deprem, ana şok ve artçı şok olmak üzere üç aşamada anlatılıyor. Ana şok, deprem dizisinin en büyük sarsıntısı olarak tanımlanırken, öncü ve artçı depremler daha küçük ama takip edilmesi gereken sarsıntılar olarak ifade ediliyor.
Büyüklük ve Şiddet Arasındaki Fark Önemli
Uzmanlar, vatandaşların sıkça karıştırdığı büyüklük ve şiddet kavramlarına da açıklık getiriyor. Büyüklük, deprem sırasında açığa çıkan enerji miktarını ölçerken; şiddet, depremin insanlar ve yapılar üzerindeki etkisini tanımlıyor. Bu ayrım, özellikle Hatay gibi farklı zemin yapılarına sahip bölgelerde büyük önem taşıyor.
Afet Bilinci İçin Eğitim Şart
Uzmanlara göre, deprem terimlerinin halk tarafından doğru anlaşılması, afet öncesi ve sonrasında alınacak önlemleri doğrudan etkiliyor. Hazırlanan bu sözlük; öğrenciler, öğretmenler, belediyeler ve sivil toplum kuruluşları için faydalı bir rehber olacağı düşünülüyor.
Sözlükte yer alan fay türleri:
· Doğrultu atımlı fay: Yatay hareket eden faylar (sağ yanal, sol yanal).
- Eğim atımlı fay: Dikey hareket içeren faylar. Üst blok aşağı inerse “normal”, yukarı çıkarsa “ters (bindirme)” fay olur.
- Eğik atımlı fay: Hem yatay hem dikey hareket barındıran karmaşık faylardır.
- Kilitli fay: Sürtünme nedeniyle uzun süre hareket etmeyen, büyük depremlerde enerji boşaltan faylardır.
- Sismik boşluk: Uzun süredir deprem üretmeyen ama geçmişte aktif olan fay segmentleri olarak tanımlanır.
Deprem Dalgaları: Yer Altı ve Yüzey Hareketleri
Depremler sırasında oluşan titreşimler farklı türlerde dalgalarla yayılır:
- P Dalgası: Yerin içinden, yayılma yönünde sıkışma-genleşme hareketiyle ilerler.
- S Dalgası: Yayılma yönüne dik olarak, makaslama hareketi yapar.
- Love Dalgası: Yüzeyde, yatay olarak ve yayılma yönüne dik hareket eder.
- Rayleigh Dalgası: Eliptik hareket yaratarak yer yüzeyinde etkili olur.
- Yüzey dalgaları, yapıların hasar almasında en büyük rolü oynar.
Bu dalgaları ölçen cihazlar ise sismometre veya daha yaygın adıyla sismograf olarak tanımlanıyor.
Yer Yapısı: Kabuk, Ana Kaya ve Litosfer
- Kabuk, yerin en dış ve kırılgan katmanıdır; kalınlığı 10 ile 65 kilometre arasında değişir.
- Ana kaya, yüzeydeki gevşek toprak tabakalarının altında yer alan sert kayaçtır.
- Litosfer, kabuk ve üst mantoyu kapsayan yaklaşık 100 kilometre kalınlığındaki dış katmandır.
Şiddet ve Sıvılaşma: Depremin Etkisi Nasıl Anlaşılır?
- Deprem şiddeti, insanların hissettiği etkiyi ve yapılar üzerindeki yıkımı tanımlar. Aynı büyüklükteki bir deprem, farklı zemin yapılarında farklı şiddette hissedilebilir.
- Sıvılaşma, özellikle Amik Ovası gibi suya doygun zeminlerde, deprem sırasında toprağın sıvı gibi davranarak taşıma gücünü kaybetmesidir. Bu da binalarda göçmelere yol açabilir.
Toplumsal Bilinçle Afetlere Karşı Güçlenmek Mümkün
Uzmanlar, teknik terimlerin halk tarafından anlaşılabilir hâle getirilmesinin afet yönetiminde büyük bir boşluğu kapattığını vurguluyor. Yapılan bu çalışma, yerel yönetimler, eğitim kurumları ve STK’lar için önemli bir kaynak niteliğinde. “Depremle yaşamayı öğrenmek sadece mühendislik değil, bilinç işidir” diyen uzmanlar, bu tür sözlüklerin okullarda, belediyelerde ve sosyal medya platformlarında yaygınlaştırılması gerektiğini belirtiyor.
